Azerbaycanda derman vesaiterinden istifade olunma tarixi chox qedimden bashlanir. Derman bitkilerinden istifade etmek, onlarin yenilerini ashkar etmek uzun muddet firildaq eqidelilerin tesiri altinda idi. Buna baxmayaraq, yeni derman vesaitleri axtarilirdi.
Ereblerin hokm surduyu vaxtlar butun ereb xelifetinin erazisinde, o cumleden de Azerbaycanda medeniyyet, elm, tebabet qebul olunmushdu.
Bu dovrde Azerbaycanda xestexanalarin, eczaxanalarin, tibb medresesinin achilmish elametdar hadise oldu. O vaxtlar tapilmish elyazmalardan melum olur ki, Azerbaycanda derman hazirlanmaqla meshgul olanlar choxdan movcuddur ve bu adamlar attar adlanir. Attarlar derman bitkilerin yigib, qurudub saxlanmasi ve mueyyen vaxtdan sonra onun satishi ile meshgul olan insanlardir.
Attarlarin ve hekimlerin saxlanilmish elyazmalarindan melum olur ki, Azerbaycanda xalq tebabetinde muxtelif derman bitkilerinden, chicheklernden, muxtelif bitkilerin kokunden, toxumundan genish istifade olunurdu.
Azerbaycan hekimi Omer Osmanin (X esrin axri) ureyi xeste olan insanlar uchun pehriz rejimi chox diqqetelayiqdir. O, oz xestelerine shirin pehriz: bal, sherbet, bekmez, shirin chaxir teyin ederdi. Boyrek xesteliyinde ise balqabaqdan, balla yerkokunden istifade ederdi.
XI ve XII esrlerde Azerbaycanda elmin ve medeniyyetin inkishafinda boyuk emekleri olan bir sira alimler, shairler, filosoflar ve hekimler zahir oldular. Bunlarin ichinde gorkemli xexsiyyet azerbaycan shairi Nizami Gencevi de var idi. Herterefli biliye malik olan Nizaminin Xemse-sinde dermanlar baresinde yazilar goruruk.
Iskendernamede ise Nizami yazir:
Bash agrisi uchun mutlek gizilgul suyu (gulab) vacibdir.
Gulab ilk defe SHiraz sheherinde mualice usulu kimi sherg xalqlari terefinden istifade olunmushdur.
Azerbaycanda ve hemserhed sherq olkelerinde tebabetin ozunemexsuslugu var idi. Azerbaycanda xalq tebabetinin inkishafi iki istiqametde gedirdi. Sheherlerde ve serhedyani rayonlarda ozlerinkinden elave qonshu olkelerin dermanlarindan da istifade olunurdu. Bu sheherlerde ve rayonlarda tibb mutexessisleri yashayirdilar. Onlar ereb resept kitabi Karabaddiniden istifade edirdiler. Attarlar ise derman bitkilerin ve hekimlerin reseptine esasen hazirladiqlari dermanlari satmaqla meshgul olurdular. El arasinda Attarlara nusxebend (nusxe - resept) de deyirdiler.
O vaxtlar en chox istifade olunan derman bitkilerinden: zefarani, anis almasini, xardali, nari, badami, qara biberi, darchini, zenchefili, kafuru, hili, narinci ve bashqalarini misal getirmek olar.
Hetda laleden opium hazirlamaq da melum idi.
Ancaq bununla sheherlerden uzaq, dag yerlerinden meshgul olurdular. Bu yerlerde hekimlerin olmadigina gore, yalniz etraf erazilerde biten derman bitkilerinden istifade olunurdu.
2,3